Κόκκινος συναγερμός: Οι ΗΠΑ στριμώχνουν το Ιράν και απειλούν να παρασύρουν την Κίνα σε παγκόσμιο οικονομικό πόλεμο
Η Ουάσιγκτον σφίγγει τον κλοιό γύρω από την Τεχεράνη, το Στενό του Χορμούζ γίνεται παγκόσμιο chokepoint και το Πεκίνο βρίσκεται μπροστά σε ένα δύσκολο στρατηγικό δίλημμα.
Η σύγκρουση Ηνωμένων Πολιτειών και Ιράν δεν περιορίζεται πλέον στις στρατιωτικές επιχειρήσεις και στις απειλές για το Στενό του Χορμούζ. Με τις νέες αμερικανικές κυρώσεις να στοχεύουν όχι μόνο την Τεχεράνη αλλά και τράπεζες, ναυτιλιακές εταιρείες και επιχειρήσεις τρίτων χωρών, η αντιπαράθεση μετατρέπεται σε έναν παγκόσμιο οικονομικό πόλεμο.
Το πραγματικό διακύβευμα είναι πλέον μεγαλύτερο από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα ή τον έλεγχο μιας κρίσιμης θαλάσσιας οδού. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να επιβάλει στους διεθνείς εμπορικούς εταίρους ένα δίλημμα: είτε θα συνεχίσουν να συναλλάσσονται με το Ιράν είτε θα διακινδυνεύσουν την πρόσβασή τους στο δολάριο και στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η πολιτική αυτή μπορεί να προκαλέσει σοβαρό πλήγμα στην ιρανική οικονομία. Ταυτόχρονα, όμως, δημιουργεί έναν νέο κύκλο αντιπαράθεσης με την Κίνα, η οποία παραμένει ο σημαντικότερος προορισμός για το ιρανικό πετρέλαιο και δεν δείχνει διατεθειμένη να αποδεχθεί εύκολα αμερικανικούς περιορισμούς στις εμπορικές της σχέσεις.
Από τις κυρώσεις στον διεθνή οικονομικό καταναγκασμό
Οι αμερικανικές κυρώσεις κατά του Ιράν δεν είναι καινούργιο εργαλείο. Έχουν χρησιμοποιηθεί εδώ και δεκαετίες και επεκτάθηκαν σημαντικά μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία JCPOA το 2018, όταν επανήλθε η πολιτική της «μέγιστης πίεσης».
Η σημερινή διαφορά βρίσκεται στην κλίμακα. Η Ουάσιγκτον δεν περιορίζεται πλέον στο να απαγορεύει στις αμερικανικές επιχειρήσεις να συνεργάζονται με το Ιράν. Απειλεί με κυρώσεις και ξένες εταιρείες που διευκολύνουν την πώληση ιρανικού πετρελαίου, τη μεταφορά χρημάτων ή τη χρήση πλοίων και εταιρειών-βιτρίνα.
Οι λεγόμενες δευτερογενείς κυρώσεις μετατρέπουν την πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα σε μοχλό διεθνούς πίεσης. Μια τράπεζα ή πολυεθνική που συναλλάσσεται με το Ιράν μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με αποκλεισμό από το δολάριο ή από την αμερικανική αγορά.
| Εργαλείο πίεσης | Πώς λειτουργεί |
|---|---|
| Πρωτογενείς κυρώσεις | Απαγορεύουν σε αμερικανικές εταιρείες και πολίτες να συναλλάσσονται με συγκεκριμένους ιρανικούς φορείς. |
| Δευτερογενείς κυρώσεις | Απειλούν ξένες εταιρείες και τράπεζες που συνεχίζουν να συνεργάζονται με το Ιράν. |
| Περιορισμοί στη ναυτιλία | Στοχεύουν πλοία, ασφαλιστές, διαχειριστές και δίκτυα μεταφοράς πετρελαίου. |
| Πίεση στο δολάριο | Χρησιμοποιεί την πρόσβαση στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα ως μέσο εξαναγκασμού. |
| Έλεγχος εμπορικών δικτύων | Στοχεύει εταιρείες-βιτρίνες, ανταλλακτήρια και μεσάζοντες. |
Το τελεσίγραφο που αφορά κυρίως το Πεκίνο
Η Κίνα βρίσκεται στο επίκεντρο της νέας αμερικανικής στρατηγικής. Σύμφωνα με διεθνείς αναλύσεις, σχεδόν το σύνολο των ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου κατευθύνεται τα τελευταία χρόνια στην κινεζική αγορά μέσω σύνθετων εμπορικών και ναυτιλιακών μηχανισμών.
Ανεξάρτητα κινεζικά διυλιστήρια, γνωστά ως «teapots», έχουν αποτελέσει σημαντικό κρίκο σε αυτό το δίκτυο. Η επιβολή αυστηρότερων κυρώσεων σε αυτές τις επιχειρήσεις ή στις τράπεζες που διεκπεραιώνουν τις συναλλαγές θα μπορούσε να προκαλέσει άμεση ένταση ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και το Πεκίνο.
Το Πεκίνο καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα σε τρεις προτεραιότητες: την ενεργειακή του ασφάλεια, τη στρατηγική συνεργασία με το Ιράν και τη διατήρηση μιας διαχειρίσιμης σχέσης με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Το Ντουμπάι στο δεύτερο μέτωπο
Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και ειδικά το Ντουμπάι αποτελούν έναν ακόμη κρίσιμο κόμβο. Η πόλη έχει εξελιχθεί σε εμπορικό, χρηματοπιστωτικό και διαμετακομιστικό κέντρο για συναλλαγές με το Ιράν.
Οι αμερικανικές αρχές έχουν στο παρελθόν εντοπίσει εταιρείες-βιτρίνα, ανταλλακτήρια και εμπορικά δίκτυα στα Εμιράτα που, σύμφωνα με την Ουάσιγκτον, βοηθούν ιρανικές επιχειρήσεις να παρακάμπτουν τις κυρώσεις.
Το κλείσιμο αυτών των διαδρομών δεν είναι απλή υπόθεση. Θα απαιτούσε ελέγχους σε χιλιάδες εταιρείες, λογαριασμούς, ναυτιλιακά σχήματα και πραγματικούς δικαιούχους. Όσο βαθύτερα προχωρά η διαδικασία, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος να πληγεί το ίδιο το μοντέλο του Ντουμπάι ως ελεύθερου διεθνούς εμπορικού κόμβου.
Η αμερικανική πίεση δημιουργεί έτσι ένα δύσκολο δίλημμα για τα Εμιράτα: να ευθυγραμμιστούν με την Ουάσιγκτον και να περιορίσουν τις σχέσεις τους με το Ιράν ή να διατηρήσουν ένα εμπορικό μοντέλο που βασίζεται στην ευελιξία και στην προσέλκυση κεφαλαίων από πολλές πλευρές.
Ο οικονομικός ανταρτοπόλεμος της Τεχεράνης
Η προηγούμενη περίοδος «μέγιστης πίεσης» έδειξε ότι οι κυρώσεις μπορούν να προκαλέσουν σοβαρές απώλειες, αλλά δεν εγγυώνται από μόνες τους πολιτική συνθηκολόγηση.
Κάθε φορά που η Ουάσιγκτον εντοπίζει μια εταιρεία, ένα πλοίο ή έναν μεσάζοντα, δημιουργούνται νέα ιδιοκτησιακά σχήματα και νέες διαδρομές πληρωμών. Το πετρέλαιο μεταφέρεται μέσω περίπλοκων δικτύων, αλλάζουν οι σημαίες και οι διαχειριστές των πλοίων και εμφανίζονται νέοι ενδιάμεσοι.
Πρόκειται για έναν ιδιότυπο οικονομικό ανταρτοπόλεμο. Οι κυρώσεις αυξάνουν το κόστος και τον κίνδυνο των συναλλαγών, όμως το Ιράν αναζητά συνεχώς τρόπους να διατηρεί ένα μέρος των εξαγωγών του.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η ιρανική οικονομία δεν πλήττεται. Η χώρα αντιμετωπίζει υψηλό πληθωρισμό, υποτίμηση του νομίσματος, προβλήματα στις εισαγωγές, ελλείψεις και σοβαρή πίεση στο βιοτικό επίπεδο. Το ερώτημα είναι αν η οικονομική ασφυξία θα οδηγήσει την ηγεσία σε υποχώρηση ή αν θα ενισχύσει την αντιπαράθεση.
Το Χορμούζ ως παγκόσμιος μοχλός
Η στρατιωτική και οικονομική κρίση συνδέονται άμεσα με το Στενό του Χορμούζ. Πρόκειται για ένα από τα σημαντικότερα θαλάσσια chokepoints του πλανήτη, από το οποίο περνά σημαντικό τμήμα των παγκόσμιων ροών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Η διακοπή της κυκλοφορίας σε κρίσιμα θαλάσσια περάσματα μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές επιπτώσεις στις παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες, επειδή συχνά δεν υπάρχουν άμεσες εναλλακτικές διαδρομές.
Το πρόβλημα δεν αφορά μόνο τις τιμές του πετρελαίου. Επηρεάζονται η ασφάλιση πλοίων, τα ναύλα, οι χρόνοι μεταφοράς, η τροφοδοσία διυλιστηρίων και η διαθεσιμότητα καυσίμων σε χώρες της Ασίας και της Ευρώπης.
| Πιθανή εξέλιξη | Πιθανές επιπτώσεις |
|---|---|
| Περιορισμένη διέλευση πλοίων | Υψηλότερα ασφάλιστρα, ναύλα και καθυστερήσεις. |
| Παρατεταμένη διακοπή | Πίεση στις τιμές ενέργειας και στις βιομηχανίες. |
| Επιθέσεις σε πλοία | Αύξηση του κινδύνου για πληρώματα και εμπορικές αλυσίδες. |
| Πλήρης αποκλεισμός | Παγκόσμιο ενεργειακό σοκ και αναζήτηση εναλλακτικών προμηθευτών. |
| Διπλωματική αποκλιμάκωση | Σταδιακή αποκατάσταση της εμπορικής ροής, εφόσον υπάρξουν εγγυήσεις. |
Γιατί η σύγκρουση δεν είναι απαραίτητα «νίκη» για την Κίνα
Η πρώτη ανάγνωση της κρίσης θα μπορούσε να οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι η Κίνα βγαίνει κερδισμένη από την αποδυνάμωση των ΗΠΑ και την άνοδο της αμερικανικής στρατιωτικής και οικονομικής δέσμευσης στη Μέση Ανατολή.
Η εικόνα, όμως, είναι πιο σύνθετη. Η Κίνα μπορεί να αξιοποιήσει τη διπλωματική δυσπιστία απέναντι στην Ουάσιγκτον, να ενισχύσει τις σχέσεις της με το Ιράν και να εμφανιστεί ως δύναμη που υποστηρίζει τον διάλογο. Ταυτόχρονα, όμως, εξαρτάται από την ομαλή λειτουργία των θαλάσσιων εμπορικών διαδρομών και είναι ο μεγαλύτερος ενεργειακός εισαγωγέας στον κόσμο.
Αν το Ιράν διεκδικήσει πιο μόνιμο έλεγχο στο Χορμούζ ή επιβάλει τέλη διέλευσης, το Πεκίνο θα πρέπει να αποφασίσει αν θα στηρίξει την Τεχεράνη ή αν θα υπερασπιστεί την αρχή της ελεύθερης ναυσιπλοΐας. Η επιλογή δεν είναι εύκολη.
Μια ανοιχτή στήριξη των ιρανικών θέσεων θα μπορούσε να επιβαρύνει τις σχέσεις της Κίνας με τα αραβικά κράτη του Κόλπου, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Μια ανοιχτή αντίθεση προς την Τεχεράνη θα μπορούσε να πλήξει τη στρατηγική συνεργασία Κίνας–Ιράν.
Ο κίνδυνος της αποδολαριοποίησης
Η υπερβολική χρήση του δολαρίου ως εργαλείου εξωτερικής πολιτικής δημιουργεί ένα μακροπρόθεσμο στρατηγικό πρόβλημα για τις ΗΠΑ. Όσο περισσότερες χώρες φοβούνται ότι μια πολιτική διαφωνία μπορεί να οδηγήσει σε αποκλεισμό από το αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα, τόσο περισσότερα κίνητρα αποκτούν για να αναπτύξουν εναλλακτικές υποδομές πληρωμών.
Η Κίνα ήδη επενδύει σε μηχανισμούς που μειώνουν την εξάρτησή της από το δολάριο. Η ενίσχυση των συναλλαγών σε εθνικά νομίσματα, τα διμερή συστήματα πληρωμών και η χρήση εναλλακτικών χρηματοπιστωτικών διαδρομών δεν μπορούν να αντικαταστήσουν άμεσα το δολάριο, αλλά μπορούν σταδιακά να περιορίσουν την αποτελεσματικότητα των αμερικανικών κυρώσεων.
Αυτό είναι το παράδοξο της οικονομικής πίεσης: μπορεί να επιβαρύνει σημαντικά το Ιράν, αλλά ταυτόχρονα να επιταχύνει τη δημιουργία ενός πιο κατακερματισμένου παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.
Το μεγάλο ερώτημα
Η Ουάσιγκτον διαθέτει ισχυρά εργαλεία. Το δολάριο, οι αμερικανικές τράπεζες, η αγορά των ΗΠΑ και η επιρροή στις ασφαλιστικές και ναυτιλιακές υπηρεσίες επιτρέπουν στην αμερικανική κυβέρνηση να ασκεί πίεση πολύ πέρα από τα σύνορά της.
Το ερώτημα είναι αν η ισχύς αυτή μπορεί να μετατραπεί σε πολιτικό αποτέλεσμα. Οι κυρώσεις μπορεί να μειώσουν τα έσοδα του Ιράν, να περιορίσουν τις εξαγωγές και να αυξήσουν την οικονομική πίεση. Δεν είναι βέβαιο όμως ότι θα οδηγήσουν σε συμφωνία, ειδικά όταν η Τεχεράνη πιστεύει ότι κάθε υποχώρηση θα ακολουθηθεί από νέες απαιτήσεις.
Η σύγκρουση έχει πλέον τρία επίπεδα: στρατιωτικό, ενεργειακό και χρηματοπιστωτικό. Το Ιράν χρησιμοποιεί ασύμμετρες δυνατότητες, το Χορμούζ λειτουργεί ως μοχλός πίεσης και οι ΗΠΑ επιχειρούν να μετατρέψουν την οικονομική τους υπεροχή σε διεθνή κανόνα.
Η Κίνα βρίσκεται στο κέντρο αυτής της εξίσωσης. Αν επιλέξει τη συνέχιση των συναλλαγών με το Ιράν, μπορεί να βρεθεί αντιμέτωπη με αμερικανικές κυρώσεις. Αν υποχωρήσει, κινδυνεύει να χάσει έναν σημαντικό ενεργειακό και στρατηγικό εταίρο.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα αντέξει το Ιράν την οικονομική πίεση. Είναι αν η Ουάσιγκτον θα μπορέσει να επιβάλει τους κανόνες της χωρίς να μετατρέψει μια σύγκρουση με την Τεχεράνη σε παγκόσμια αναμέτρηση με το Πεκίνο.
Πηγές: BankingNews / Council on Foreign Relations (CFR)
