Ποια είναι η πραγματική καταγωγή των Βλάχων; Όλη η ιστορική αλήθεια

Ένα από τα πιο επίμαχα, πολυσυζητημένα και γοητευτικά κεφάλαια της ελληνικής ιστοριογραφίας αφορά τους Βλάχους. Ποια είναι η πραγματική καταγωγή και η ιστορία τους; Πώς τους περιγράφουν οι βυζαντινές πηγές και από πού προέρχεται η λέξη «Βλάχος» αλλά και ο όρος «Αρμάνοι» με τον οποίο αυτοπροσδιορίζονται; Στο άρθρο αυτό ξετυλίγουμε την πορεία τους στο πέρασμα των αιώνων.

Ποιοι είναι οι Αρμάνοι – Βλάχοι;

Όπως γράφει ο πρόεδρος της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών Νικόλαος Μέρτζος (βλάχος κι ο ίδιος στην καταγωγή) στο βιβλίο του «Οι Αρμάνοι Βλάχοι» (έκδ. της Φιλοπτώχου Αδελφότητος Ανδρών Θεσσαλονίκης, 2010):

«Ο όρος Βλάχοι αποτελεί ετεροπροσδιορισμό. Έτσι ορίζονται από τρίτους όσοι αυτόχθονες αρχαίοι πληθυσμοί, προ πάντων ορεσίβιοι αλλά και αστοί, λατινοφώνησαν στην προφορική αποκλειστικά λαλιά τους επειδή υπηρέτησαν όλη τη ζωή τους ως στρατιώτες και αξιωματούχοι της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στην Ελλάδα και στον ευρύτερο χώρο της Βαλκανικής. Επί μακρούς αιώνες παρέμειναν επίμονα ενδογαμικοί, δηλαδή παντρεύονταν μονάχα μεταξύ τους, και, γι’ αυτό, διατήρησαν ανόθευτη τη γηγενή καταγωγή τους. Ανέκαθεν εμείς οι αποκαλούμενοι Βλάχοι αυτοπροσδιοριζόμαστε ως Αρμάνοι, δηλαδή Ρωμαίοι πολίτες της καθ’ ημάς Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που κατά τους τελευταίους αιώνες της επονομαζόταν και Ρωμανία. Ως Ρωμαίοι, άλλωστε, αυτοπροσδιορίζονται επί χίλια διακόσια και άνω χρόνια όλοι ανεξαιρέτως οι Έλληνες οι οποίοι ακόμη μέχρι σήμερα αυτοπροσδιορίζονται, επίσης, ως Ρωμιοί. Αρειμάνιοι στην ελληνική γλώσσα σημαίνει αγέρωχοι πολεμιστές. Και ανέκαθεν οι Βλάχοι ήμασταν πολεμιστές».

Στον πρόλογο του ίδιου βιβλίου, ο Πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητος Ανδρών Θεσσαλονίκης και Καθηγητής Ιατρικής του ΑΠΘ, Θεόδωρος Ι. Δαρδαβέσης, ξεκαθαρίζει: «…οι Βλάχοι δεν πρέπει να θεωρούνται ως μια εξελληνισμένη εθνοτική ομάδα ή ως μια πληθυσμιακή ομάδα διχασμένη από τις εθνικές προπαγάνδες των αρχών του 20ου αιώνα, αλλά ως μια γνήσια έκφραση της ρωμιοσύνης, που διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση της νεοελληνικής ταυτότητας».

Οι διαφορετικές ιστορικές θεωρίες για την καταγωγή τους

Η παραπάνω άποψη, που θεωρείται σήμερα η πλέον επιστημονικά ορθή, δεν ήταν πάντα αποδεκτή. Στο παρελθόν, ιστορικοί όπως ο Κ. Παπαρρηγόπουλος, ο Ν. Α. Βέης και ο Π. Αραβαντινός, έχοντας ως μοναδικό κριτήριο τη γλώσσα των Βλάχων και την ομοιότητά της με τη ρουμανική, θεωρούσαν ότι οι βλαχόφωνοι Έλληνες της Ηπείρου, της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας είχαν κοινή καταγωγή με τους Βλάχους των περιοχών γύρω από τον Δούναβη και τον Αίμο της Βουλγαρίας. Αντλώντας επιχειρήματα από τους βυζαντινούς χρονογράφους Κίνναμο, Κεκαυμένο και Χαλκοκονδύλη, δεχόντουσαν ότι οι βλαχόφωνοι της Βόρειας Ελλάδας μετοίκησαν σ’ αυτή από την περιοχή του Δούναβη.

Αντίθετα, ο Γιώργης Έξαρχος, στο δίτομο έργο του «Οι Ελληνόβλαχοι (Αρμάνοι)», θεωρεί ως ορθότερη την ερμηνεία που έδωσε το 1832 ο μεγάλος Λαρισαίος εκπαιδευτικός και Διδάσκαλος του Γένους, Κωνσταντίνος Κούμας, ο οποίος έγραψε:

«Ό,τι συνέβη εις τους επέκεινα του Ίστρου, Δάκας και Γέτας, είχεν πολύ πρότερον να γίνεται εις τους εντεύθεν του Ίστρου (=Δούναβη) λαούς […]. Αποτέλεσμα τούτων ήτο, ότι Μακεδόνες, Θετταλοί, Έλληνες, έμαθον την γλώσσαν των νικητών των (ενν. των Ρωμαίων) και πολλοί έχασαν την ιδικήν των. Εις μόνον τας μεγάλας πόλεις αντείχεν η Ελληνική Γλώσσα. Όλοι ούτοι οι λαοί ονομάζονται με κοινόν όνομα ΒΛΑΧΟΙ» («Ιστορίαι των Ανθρωπίνων Πράξεων», Βιέννη 1832, τόμος ΙΒ’).

Η ετυμολογία της λέξης «Βλάχος»

Για την προέλευση της λέξης Βλάχος έχουν διατυπωθεί πολλές και διαφορετικές απόψεις. Οι κυριότερες λαϊκές ή παλαιότερες εκδοχές είναι οι εξής:

• Προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη Βλαχά (ή βληχή) που σημαίνει το βέλασμα.
• Προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη βλαχάν ή βλίχανος ή βλίκανον που σημαίνει ο βάτραχος.
• Προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη βλάχνον ή βλάχρον που σημαίνει το φυτό φτέρη.
• Προέρχεται από τη λατινική λέξη flaccus που σημαίνει αυτός που έχει μεγάλα αυτιά.
• Προέρχεται από την ελληνική λέξη Βράχος.
• Προέρχεται από την αιγυπτιακή λέξη φελάχος που σημαίνει ποιμένας, βοσκός (θεωρία του αρχαιολόγου Αντώνιου Κεραμόπουλλου, η οποία πλέον δεν ευσταθεί).

Η επιστημονική ετυμολογία κατά τον Γ. Μπαμπινιώτη

Ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης στο «Ετυμολογικό Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας» (2009) ξεκαθαρίζει την επιστημονική αλήθεια:

Βλάχος < σλαβ. Vlaha < παλ.γερμ. Wal(a)h < λατ. Volcae, ονομασία κελτικού φύλου που είχε εκλατινιστεί και ζούσε υπό γερμανική κυριαρχία.

Στην ιστορική του παρατήρηση, ο καθηγητής σημειώνει ότι οι Βλάχοι ή Αρωμούνοι του ελληνικού χώρου προέρχονται από πληθυσμούς που είχαν εκλατινιστεί κατά τη ρωμαϊκή περίοδο και μιλούν λατινογενή διάλεκτο. Η λατινική ονομασία Volcae αποτελεί την αφετηρία για διάφορα κελτικά υπολείμματα στην Ευρώπη, όπως οι Ουαλοί (Welsh, Μ. Βρετανία), οι Βαλόνοι (Wallons, Βέλγιο) και οι Γαλάτες (Gaylois, Γαλλία). Οι Γερμανοί και οι Σλάβοι ονόμαζαν «Βλάχους» όλους τους λατινικούς λαούς ανεξαρτήτως καταγωγής. Μάλιστα, η Πολωνία μέχρι σήμερα ονομάζει την Ιταλία Wloshy (δηλαδή Βλαχία)!

Τι αναφέρουν οι Βυζαντινές Πηγές για τους Βλάχους

Οι γραπτές μαρτυρίες των Βυζαντινών χρονογράφων προσφέρουν πολύτιμα στοιχεία, καταρρίπτοντας πολλά μυθεύματα:

• Προκόπιος (6ος αιώνας): Στο έργο του «Περί Κτισμάτων» είναι ο πρώτος που χρησιμοποιεί βλάχικες λέξεις.
• Ιωάννης Λυδός (490-578): Στο έργο του «Περί των Αρχών της Ρωμαίων Πολιτείας» αποκαλύπτει ότι στην ευρωπαϊκή πλευρά των Βαλκανίων οι κάτοικοι, αν και ήταν στο μεγαλύτερο μέρος Έλληνες, μιλούσαν ιταλικά (λατινικά) από ανάγκη των δημοσίων υπηρεσιών. Αυτό αποδεικνύει την ελληνικότητα των πληθυσμών που εκλατινίστηκαν γλωσσικά.
• Θεοφύλακτος Σιμοκάττης (7ος αιώνας): Περιγράφει μια εκστρατεία του βυζαντινού στρατού το 589 εναντίον των Αβάρων. Όταν έγειρε το φορτίο ενός ζώου, ένας οδηγός φώναξε τη φράση «ρετόρνα, ρετόρνα, φράτερ» (ή κατά τον ιστορικό Θεοφάνη: «τόρνα, τόρνα, φράτρε»), που σημαίνει στα βλάχικα «γέρνει/γύρισε αδελφέ», προκαλώντας πανικό στο στράτευμα που νόμιζε ότι δόθηκε εντολή υποχώρησης.
• Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος (912-953): Αναφέρεται σε «ελληνίζοντες» πληθυσμούς που σταδιακά απέβαλαν την πάτριο ρωμαϊκή (λατινική) γλώσσα, δείχνοντας την αρχή ενός γλωσσικού απολατινισμού.
• Γεώργιος Κεδρηνός (11ος αιώνας): Κάνει την πρώτη ρητή μνεία της λέξης «Βλάχοι», αναφέροντας τον φόνο του Δαβίδ (αδελφού του ηγεμόνα των Βουλγάρων Συμεών) το 980 μ.Χ. μεταξύ Καστοριάς και Πρέσπας από «Βλάχους οδίτες» (οδοφύλακες).
• Βασίλειος Β' ο Βουλγαροκτόνος (1020): Σε επίσημο έγγραφό του που βρέθηκε στο Σινά, αναφέρεται στους «ανά πάσαν Βουλγαρίαν Βλάχους», χωρίς όμως να προσδιορίζει την εθνοτική τους καταγωγή.

Η εμπαθής στάση του Κεκαυμένου και οι αντιδράσεις

Ο βυζαντινός ιστορικός Ιωάννης Κεκαυμένος (11ος αι.) στο έργο του «Στρατηγικόν» γράφει με αρνητικό τρόπο για τους Βλάχους, χαρακτηρίζοντάς τους άπιστους και απειθάρχητους, ενώ υποστηρίζει ότι είναι απόγονοι των αρχαίων Δακών και Βέσων που κατοικούσαν κοντά στον Δούναβη και μετακινήθηκαν λόγω των επιθέσεων του Τραϊανού.

Η θεωρία αυτή προκάλεσε την αντίδραση μεταγενέστερων επιστημόνων. Ο Αντώνιος Κεραμόπουλλος σημειώνει ότι ο Κεκαυμένος «τυφλούται εκ του μίσους κατά των αποστατούντων Βλάχων» και κάνει το λάθος να τους ταυτίσει με τους Δακορουμάνους λόγω γλωσσικής ομοιότητας.

Άννα Κομνηνή και Ιωάννης Κίνναμος

Η Άννα Κομνηνή στην «Αλεξιάδα» εντοπίζει βλαχικά χωριά (όπως το Εζεβάν) βορειότερα της Λάρισας στη Θεσσαλία, αλλά αναφέρει και Βλάχους κοντά στον Δούναβη και τον Αίμο που ζούσαν νομαδική ζωή. Ο Ιωάννης Κίνναμος (1143-1185) σημειώνει ότι οι Βλάχοι «είναι άποικοι των εξ Ιταλίας πάλαι».

Αναφορές συναντάμε επίσης στον Νικήτα Χωνιάτη (13ος αι.), στον μοναχό Εφραίμ τον Αίνιο, στον Κώδικα του Στέφανου Δουσάν, στο ποίημα «Πουλολόγος» (14ος αι.) και στον Λαόνικο Χαλκοκονδύλη (15ος αι.), ο οποίος θεωρούσε ότι οι Βλάχοι της Πίνδου εγκαταστάθηκαν εκεί από τη Δακία, βασιζόμενος πάλι αποκλειστικά στην κοινή τους γλώσσα.

Η εμφάνιση του όρου «Βλαχία» στον ελλαδικό χώρο

Πού πρωτοεμφανίζεται ο γεωγραφικός όρος «Βλαχία»; Η ιστορία κρύβει εκπλήξεις, καθώς ο όρος συναντάται αρχικά στη νότια Ελλάδα και όχι στα βόρεια Βαλκάνια:

1. 1160: Ο Ισπανοεβραίος περιηγητής Βενιαμίν εκ Τουδέλης συναντά Βλάχους στα βουνά της Φθιώτιδας και σημειώνει ότι η Λαμία (Ζητούνι) βρίσκεται «εις τους πρόποδας των ορέων της Βλαχίας» (στην Όθρυ).
2. Χρυσόβουλο Αλέξιου Γ' (1195–1203): Αναφέρεται επίσημα η «Provincia Valachie» ως διοικητικό τμήμα της Θεσσαλίας.
3. Partitio Romanie (1204): Στο έγγραφο διανομής των εδαφών της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας στους Σταυροφόρους, γίνεται ρητή μνεία στην «Provintia Blachie» στην περιοχή της Θεσσαλίας.

Συμπέρασμα: Η ιστορική αλήθεια

Στη συντριπτική τους πλειοψηφία, οι βυζαντινές πηγές (με εξαίρεση τις υποθέσεις του Κεκαυμένου και του Χαλκοκονδύλη που βασίστηκαν μόνο στη γλώσσα) δεν αναφέρουν καμία κάθοδο Βλάχων από τη Δακία (Ρουμανία) προς την Ελλάδα. Η θεωρία αυτή αποτέλεσε προϊόν της ρουμανικής προπαγάνδας των αρχών του 20ου αιώνα για τη δημιουργία μειονοτικού ζητήματος.

Τα ιστορικά δεδομένα αποδεικνύουν ότι οι Βλάχοι είναι αυτόχθονες, λατινόφωνοι Έλληνες, οι οποίοι εκλατινίστηκαν γλωσσικά κατά τη διάρκεια της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας λόγω της στρατιωτικής τους θητείας, διατηρώντας όμως ανέπαφη την ελληνική τους συνείδηση και καταγωγή.