Πώς έβλεπε τη Γη ο Ερατοσθένης το 220 π.Χ.; Ο αρχαίος χάρτης που εντυπωσιάζει
Πώς φαντάζονταν οι αρχαίοι Έλληνες τον κόσμο πριν από περισσότερα από 2.000 χρόνια; Ένας χάρτης που αποδίδεται στον Ερατοσθένη, τον σπουδαίο μαθηματικό και γεωγράφο της αρχαιότητας, επιχειρεί να δώσει μια εικόνα της Γης όπως ήταν γνωστή γύρω στο 220 π.Χ.
Η απεικόνιση εντυπωσιάζει, αλλά χρειάζεται μια διευκρίνιση: δεν πρόκειται για χάρτη που σώζεται από την εποχή του Ερατοσθένη. Το πρωτότυπο έργο έχει χαθεί και η εικόνα που κυκλοφορεί σήμερα αποτελεί νεότερη ανακατασκευή, βασισμένη σε περιγραφές και αποσπάσματα που διασώθηκαν από μεταγενέστερους συγγραφείς.
Νεότερη ανακατασκευή του χάρτη που αποδίδεται στον Ερατοσθένη· δεν έχει διασωθεί το αρχαίο πρωτότυπο.
Ποιος ήταν ο Ερατοσθένης
Ο Ερατοσθένης γεννήθηκε στην Κυρήνη, στη σημερινή Λιβύη, περίπου το 276 π.Χ. και εργάστηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, όπου ανέλαβε τη διεύθυνση της περίφημης Βιβλιοθήκης. Ασχολήθηκε με τα μαθηματικά, την αστρονομία και τη γεωγραφία, σε μια εποχή κατά την οποία οι γνώσεις για τις μακρινές περιοχές του κόσμου διευρύνονταν από τα ταξίδια και τις εκστρατείες.
Ο χάρτης του βασίστηκε σε πληροφορίες που είχαν συγκεντρωθεί από εξερευνητές και ταξιδιώτες. Οι εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου και οι μεταγενέστερες αποστολές έφεραν στον ελληνικό κόσμο νέα στοιχεία για την Ασία, την Αφρική και τις περιοχές προς τα δυτικά. Έτσι, η γεωγραφική απεικόνιση της εποχής άρχισε να περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από τις περιοχές γύρω από τη Μεσόγειο.
Παράλληλοι και μεσημβρινοί σε έναν αρχαίο χάρτη
Ένα από τα σημαντικά στοιχεία που αποδίδονται στον Ερατοσθένη είναι η χρήση γραμμών που αντιστοιχούν σε παραλλήλους και μεσημβρινούς. Με αυτόν τον τρόπο μπορούσε να οργανώσει τις θέσεις των τόπων και να περιγράψει τη μεταξύ τους σχέση, παρότι ο χάρτης δεν διέθετε την ακρίβεια ενός σύγχρονου χαρτογραφικού συστήματος.
Στην ανακατασκευή, ο γνωστός κόσμος απλώνεται από την Ιβηρική χερσόνησο στα δυτικά έως την Ινδία στα ανατολικά, ενώ η Μεσόγειος βρίσκεται στο κέντρο της εικόνας. Περιοχές που οι Έλληνες γνώριζαν καλύτερα αποδίδονται πιο συγκεκριμένα, ενώ όσο απομακρύνεται κανείς από αυτές, η γεωγραφική εικόνα γίνεται λιγότερο ακριβής ή βασίζεται σε περιορισμένες πληροφορίες.
Η Γη ήταν σφαιρική για τους αρχαίους Έλληνες
Μια συχνή παρανόηση είναι ότι ο Ερατοσθένης ήταν ο πρώτος που υποστήριξε πως η Γη είναι σφαιρική. Η ιδέα ήταν γνωστή σε Έλληνες στοχαστές πριν από εκείνον. Η δική του ξεχωριστή συμβολή ήταν ότι υπολόγισε την περιφέρεια της Γης με γεωμετρική μέθοδο, χρησιμοποιώντας παρατηρήσεις από την Αλεξάνδρεια και τη Συήνη, τη σημερινή Ασουάν.
Παρατήρησε τη γωνία που σχημάτιζε η σκιά ενός αντικειμένου στην Αλεξάνδρεια κατά το θερινό ηλιοστάσιο και τη συνέκρινε με την πληροφορία ότι στη Συήνη ο ήλιος βρισκόταν σχεδόν κατακόρυφα την ίδια ώρα. Συνδυάζοντας τη διαφορά των γωνιών με την απόσταση ανάμεσα στις δύο πόλεις, υπολόγισε την περιφέρεια του πλανήτη με εντυπωσιακή για την εποχή προσέγγιση. Η ακριβής ακρίβεια του αποτελέσματος εξαρτάται από το μήκος της μονάδας μέτρησης, του σταδίου, που χρησιμοποιούσε.
Ο χάρτης που αποδίδεται στον Ερατοσθένη δεν είναι ένα αυτούσιο κειμήλιο που έφτασε μέχρι τις μέρες μας. Είναι μια προσπάθεια να ανασυντεθεί η εικόνα του τότε γνωστού κόσμου με βάση τις αρχαίες μαρτυρίες. Παραμένει, ωστόσο, ένα εντυπωσιακό παράδειγμα του πώς η παρατήρηση, τα μαθηματικά και οι νέες γεωγραφικές πληροφορίες άλλαξαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν τη Γη.
Πηγές: CNN Greece, University of Otago – μελέτη για την ανακατασκευή του χάρτη, NOAA, American Physical Society.
