Πώς οι Πέρσες κατατρόπωσαν τους Αιγυπτίους χρησιμοποιώντας γάτες – Η παράξενη μάχη που άλλαξε την ιστορία
Μπορεί μια αυτοκρατορία να κατακτήσει μια ολόκληρη χώρα χρησιμοποιώντας γάτες; Μια από τις πιο παράξενες ιστορίες της αρχαιότητας υποστηρίζει ότι οι Πέρσες εκμεταλλεύτηκαν τη βαθιά θρησκευτική ευλάβεια των Αιγυπτίων προς τα ζώα, για να διασπάσουν την άμυνά τους και να ανοίξουν τον δρόμο προς την κατάκτηση της Αιγύπτου.
Η ιστορία συνδέεται με τη Μάχη του Πηλουσίου, το 525 π.Χ. Ο στρατός του Πέρση βασιλιά Καμβύση Β΄ αντιμετώπισε τις δυνάμεις του φαραώ Ψαμμήτιχου Γ΄ στην ανατολική είσοδο του Δέλτα του Νείλου.
Η περσική νίκη είναι ιστορικά επιβεβαιωμένη. Η περίφημη χρήση γατών και άλλων ιερών ζώων, όμως, προέρχεται από μεταγενέστερη αρχαία διήγηση και δεν θεωρείται βέβαιο ότι συνέβη ακριβώς όπως περιγράφεται.
Το Πηλούσιο ήταν η πύλη της Αιγύπτου
Το Πηλούσιο ήταν μια ισχυρά οχυρωμένη πόλη κοντά στη μεσογειακή ακτή, στο ανατολικό άκρο του Δέλτα του Νείλου. Η στρατηγική του θέση το καθιστούσε το βασικό εμπόδιο για οποιονδήποτε στρατό επιχειρούσε να εισβάλει στην Αίγυπτο από την Ασία.
Ο Καμβύσης γνώριζε ότι, αν καταλάμβανε το Πηλούσιο, θα είχε ανοιχτό δρόμο προς τη Μέμφιδα και την καρδιά του αιγυπτιακού βασιλείου. Οι Αιγύπτιοι, από την άλλη, είχαν συγκεντρώσει εκεί τις κύριες δυνάμεις τους, αποφασισμένοι να σταματήσουν την περσική προέλαση.
Η τακτική με τις γάτες και τα ιερά ζώα
Ο Έλληνας συγγραφέας Πολύαινος, ο οποίος έγραψε τον 2ο αιώνα μ.Χ., περιγράφει μια εντυπωσιακή πολεμική εξαπάτηση. Σύμφωνα με τη διήγησή του, οι Αιγύπτιοι αμύνονταν με επιτυχία και προκαλούσαν σοβαρές απώλειες στους επιτιθέμενους με βλήματα, πέτρες και φωτιά.
Ο Καμβύσης τότε φέρεται να διέταξε να συγκεντρωθούν μπροστά από την περσική παράταξη ζώα τα οποία οι Αιγύπτιοι θεωρούσαν ιερά:
- Γάτες
- Σκύλοι
- Πρόβατα
- Ίβιδες
- Άλλα ζώα που συνδέονταν με αιγυπτιακές θεότητες
Οι Αιγύπτιοι στρατιώτες βρέθηκαν μπροστά σε ένα τρομερό δίλημμα. Αν συνέχιζαν να χρησιμοποιούν βέλη, πέτρες και καταπέλτες, υπήρχε κίνδυνος να σκοτώσουν τα ζώα και να διαπράξουν σοβαρή θρησκευτική ύβρη.
Σύμφωνα με τον Πολύαινο, σταμάτησαν την επίθεση από φόβο μήπως τραυματίσουν τα ιερά ζώα. Οι Πέρσες εκμεταλλεύτηκαν αμέσως τη σύγχυση, κατέλαβαν την πόλη και άνοιξαν τον δρόμο προς το εσωτερικό της Αιγύπτου.
Γιατί οι γάτες ήταν τόσο σημαντικές
Οι γάτες κατείχαν ιδιαίτερη θέση στην αιγυπτιακή κοινωνία. Συνδέονταν κυρίως με τη θεά Μπαστέτ, προστάτιδα του σπιτιού, της οικογένειας, της γονιμότητας και της ασφάλειας.
Ο Ηρόδοτος περιγράφει τον βαθύ σεβασμό των Αιγυπτίων προς τα ζώα. Αναφέρει ότι σε περίπτωση πυρκαγιάς οι άνθρωποι ανησυχούσαν περισσότερο για τη διάσωση των γατών, ενώ όταν πέθαινε μια οικόσιτη γάτα τα μέλη της οικογένειας ξύριζαν τα φρύδια τους ως ένδειξη πένθους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε γάτα λατρευόταν ως θεότητα. Ωστόσο, η θανάτωση ενός ζώου που θεωρούνταν ιερό μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως εξαιρετικά σοβαρή προσβολή προς τους θεούς.
Τι συνέβη πραγματικά στη μάχη
Ο Ηρόδοτος, η σημαντικότερη αρχαία πηγή για την εκστρατεία του Καμβύση, περιγράφει μια σκληρή μάχη με πολλούς νεκρούς και από τις δύο πλευρές. Αναφέρει ότι οι Αιγύπτιοι τελικά τράπηκαν σε φυγή και υποχώρησαν προς τη Μέμφιδα.
Ο ίδιος ισχυρίζεται ότι επισκέφθηκε αργότερα το πεδίο της μάχης και είδε τα οστά των Περσών και των Αιγυπτίων να βρίσκονται ακόμη χωρισμένα στο έδαφος.
Ωστόσο, ο Ηρόδοτος δεν γράφει τίποτε για γάτες, ζωγραφισμένες ασπίδες ή ζώα μπροστά από την περσική παράταξη. Η ιστορία εμφανίζεται στον Πολύαινο περίπου 700 χρόνια μετά τη μάχη, γεγονός που δημιουργεί σοβαρές αμφιβολίες για την ακρίβειά της.
Η περσική νίκη στο Πηλούσιο είναι ιστορικό γεγονός. Η χρήση γατών ως «όπλου» ψυχολογικού πολέμου παραμένει μια διάσημη, αλλά μη επιβεβαιωμένη αρχαία παράδοση.
Ψυχολογικός πόλεμος πριν από 2.500 χρόνια
Ακόμη και αν η ιστορία έχει διογκωθεί με την πάροδο των αιώνων, αποτυπώνει μια πραγματική στρατιωτική αρχή: την εκμετάλλευση των φόβων, των πεποιθήσεων και των θρησκευτικών απαγορεύσεων του αντιπάλου.
Αν ο Καμβύσης πράγματι χρησιμοποίησε ιερά ζώα, τότε δεν προσπάθησε απλώς να νικήσει τους Αιγυπτίους με μεγαλύτερη δύναμη. Επιχείρησε να παραλύσει την ικανότητά τους να πολεμήσουν, μετατρέποντας την ίδια τους την πίστη σε στρατιωτικό μειονέκτημα.
Η πτώση του τελευταίου φαραώ της 26ης Δυναστείας
Μετά την ήττα στο Πηλούσιο, οι Αιγύπτιοι υποχώρησαν στη Μέμφιδα. Οι Πέρσες προχώρησαν προς το εσωτερικό, κατέλαβαν την πόλη και αιχμαλώτισαν τον Ψαμμήτιχο Γ΄.
Η Αίγυπτος ενσωματώθηκε στην Αχαιμενιδική Αυτοκρατορία και αποτέλεσε περσική σατραπεία. Ο Καμβύσης έλαβε φαραωνικούς τίτλους και παρουσιάστηκε ως νόμιμος ηγεμόνας της Άνω και Κάτω Αιγύπτου.
Έτσι, είτε οι γάτες βρέθηκαν πραγματικά στην πρώτη γραμμή είτε αποτελούν μεταγενέστερη προσθήκη, η Μάχη του Πηλουσίου άλλαξε οριστικά την ιστορία της αρχαίας Αιγύπτου.
Μύθος ή πραγματικότητα;
Οι περισσότεροι σύγχρονοι ιστορικοί αντιμετωπίζουν την ιστορία με επιφύλαξη. Η μεγάλη χρονική απόσταση ανάμεσα στη μάχη και στη διήγηση του Πολύαινου, αλλά και η απουσία της από τον Ηρόδοτο, δεν επιτρέπουν να θεωρηθεί πλήρως τεκμηριωμένη.
Η παράδοση, πάντως, επιβίωσε για αιώνες επειδή συνδυάζει όλα τα στοιχεία μιας συναρπαστικής ιστορίας: έναν πανίσχυρο κατακτητή, μια πανάρχαια θρησκεία, μια ευφυή πολεμική εξαπάτηση και ένα από τα πιο αγαπημένα ζώα του ανθρώπου.
Πηγές: Ηρόδοτος, Ιστορίαι, Βιβλίο Γ΄· Πολύαινος, Στρατηγήματα, 7.9· Encyclopaedia Iranica – Cambyses και Persian Egypt· Livius – The Persian Conquest of Egypt.
