Έφτασε το ραδιενεργό νέφος του Τσερνομπίλ στην Ελλάδα; Ποιες περιοχές επηρεάστηκαν
Επιμέλεια: Hellas-Now
Στις 26 Απριλίου 1986, η καταστροφή στον αντιδραστήρα 4 του πυρηνικού σταθμού του Τσερνομπίλ απελευθέρωσε στην ατμόσφαιρα μεγάλες ποσότητες ραδιενεργών υλικών. Το νέφος κινήθηκε με τους ανέμους και τα κατάλοιπά του ανιχνεύθηκαν σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Η Ελλάδα δεν έμεινε έξω από την πορεία του. Ραδιενεργά ισότοπα καταγράφηκαν στον ελληνικό χώρο τις πρώτες ημέρες του Μαΐου του 1986. Η χώρα, όμως, δεν επηρεάστηκε παντού με τον ίδιο τρόπο. Οι μετρήσεις έδειξαν ότι η βροχή έπαιξε καθοριστικό ρόλο στο πού και σε ποια ποσότητα θα εναποτίθεντο τα ραδιενεργά σωματίδια.
Πότε έφτασε το νέφος στην Ελλάδα;
Οι πρώτες ενδείξεις στην Ελλάδα καταγράφηκαν στις αρχές Μαΐου του 1986. Μετρήσεις στην Αθήνα και σε άλλα σημεία της χώρας έδειξαν αύξηση της ραδιενέργειας, ενώ το νέφος πέρασε πάνω από τον ελλαδικό χώρο σε συνδυασμό με μεταβαλλόμενες καιρικές συνθήκες.
Η άφιξη του νέφους δεν σήμαινε ότι κάθε περιοχή δέχθηκε την ίδια δόση. Όταν έβρεχε την ώρα που περνούσε η ραδιενεργός μάζα, τα σωματίδια μεταφέρονταν πιο εύκολα στο έδαφος, στα φυτά και στις επιφάνειες. Έτσι, δύο περιοχές σχετικά κοντά μεταξύ τους μπορούσαν να παρουσιάσουν διαφορετικές μετρήσεις.
Επιστημονική μελέτη για την εναπόθεση του καίσιο-137 στην Ελλάδα βασίστηκε σε 1.242 δείγματα επιφανειακού εδάφους, τα οποία συλλέχθηκαν από τον Μάιο έως τον Νοέμβριο του 1986. Τα δεδομένα χρησιμοποιήθηκαν για τη δημιουργία χάρτη της ραδιενεργού εναπόθεσης σε ολόκληρη τη χώρα.
Ποιες περιοχές επηρεάστηκαν περισσότερο;
Η ραδιενέργεια ανιχνεύθηκε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, όμως τα υψηλότερα επίπεδα δεν καταγράφηκαν ομοιόμορφα ούτε αντιστοιχούσαν σε μια ενιαία «ζώνη καταστροφής».
Με βάση τις μετρήσεις που διατηρούνται σε αρχεία του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου και παρουσιάστηκαν σε πρόσφατη ανασκόπηση, η Καρδίτσα και η Νάουσα συγκαταλέγονταν στις περιοχές με μεγαλύτερη εναπόθεση. Η Αθήνα εμφάνισε επίσης μετρήσιμη αύξηση, αλλά οι τιμές που αναφέρονται για την πρωτεύουσα ήταν χαμηλότερες σε σχέση με τις πιο επιβαρυμένες περιοχές.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι λεγόμενες «κόκκινες» περιοχές ήταν ακατοίκητες ή άμεσα επικίνδυνες. Στους χάρτες της ραδιενεργού εναπόθεσης, το χρώμα δείχνει συγκριτικά υψηλότερη μέτρηση σε σχέση με άλλα σημεία. Δεν αποτελεί από μόνο του χαρακτηρισμό κινδύνου για την υγεία.
Η μελέτη για το καίσιο-137 κατέγραψε τιμές εναπόθεσης που κυμαίνονταν από μηδενικές ή πολύ χαμηλές έως περίπου 150 kBq ανά τετραγωνικό μέτρο, ανάλογα με την περιοχή. Περίπου 6.000 άνθρωποι βρίσκονταν μέσα στην περιοχή που αντιστοιχούσε στην υψηλότερη κατηγορία του συγκεκριμένου χάρτη.
Γιατί η βροχή δημιούργησε «νησίδες» ραδιενέργειας;
Το ραδιενεργό νέφος δεν συμπεριφερόταν σαν ένα ομοιόμορφο πέπλο που κάλυψε κάθε σημείο της Ελλάδας με την ίδια ένταση. Τα ραδιενεργά σωματίδια μετακινούνταν στην ατμόσφαιρα και στη συνέχεια απομακρύνονταν με τη βροχή.
Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι ερευνητές εντόπισαν διαφοροποιήσεις ακόμη και σε μικρές αποστάσεις. Οι βροχοπτώσεις μπορούσαν να αυξήσουν την εναπόθεση στο χώμα, στους βοσκότοπους και στα φυλλώδη λαχανικά. Για το συγκεκριμένο λόγο, οι έλεγχοι επικεντρώθηκαν ιδιαίτερα στο γάλα, στα γαλακτοκομικά προϊόντα, στα λαχανικά και σε άλλα τρόφιμα που μπορούσαν να μεταφέρουν ραδιονουκλίδια στον άνθρωπο.
Τα βασικά ισότοπα που απασχόλησαν τις μετρήσεις ήταν το ιώδιο-131, το καίσιο-134 και το καίσιο-137. Το ιώδιο-131 έχει μικρό χρόνο ημιζωής, περίπου οκτώ ημέρες, και αποτέλεσε ιδιαίτερη ανησυχία επειδή μπορεί να συγκεντρωθεί στον θυρεοειδή μέσω του γάλακτος και των φυλλωδών τροφών. Το καίσιο-137 παραμένει περισσότερο στο περιβάλλον και χρησιμοποιήθηκε ως βασικός δείκτης για τη μελέτη της εναπόθεσης.
Υπήρξαν άμεσες επιπτώσεις στην υγεία των Ελλήνων;
Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο ελληνικός πληθυσμός υπέστη μαζική οξεία ακτινοβολική νόσο εξαιτίας του νέφους. Οι σοβαρές άμεσες βλάβες του ατυχήματος αφορούσαν κυρίως εργαζομένους του σταθμού, πυροσβέστες και συνεργεία αντιμετώπισης της καταστροφής, δηλαδή ανθρώπους που εκτέθηκαν πολύ κοντά στον κατεστραμμένο αντιδραστήρα.
Για τις χώρες της Ευρώπης που βρίσκονταν μακριά από το Τσερνομπίλ, οι μέσες δόσεις ήταν πολύ χαμηλότερες. Το UNSCEAR αναφέρει ότι στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες εκτός των περιοχών της Ουκρανίας, της Λευκορωσίας και της Ρωσίας, οι μέσες εθνικές δόσεις κατά το πρώτο έτος ήταν κάτω από 1 mSv και μειώνονταν στα επόμενα χρόνια. Η ίδια αξιολόγηση σημειώνει ότι οι δόσεις αυτές είχαν μικρή ραδιολογική σημασία σε σύγκριση με την έκθεση από τη φυσική ακτινοβολία.
Η ελληνική μελέτη για το καίσιο-137 υπολόγισε τη συλλογική ενεργό δόση του πληθυσμού σε περίπου 340 ανθρωπο-Sv κατά το πρώτο έτος και περίπου 8.800 ανθρωπο-Sv σε περίοδο 40 ετών. Οι αριθμοί αυτοί αφορούν συλλογικές εκτιμήσεις για τον πληθυσμό και δεν σημαίνουν ότι κάθε πολίτης έλαβε την ίδια δόση.
Τι συνέβη με τα τρόφιμα;
Μετά την άφιξη του νέφους, οι ελληνικές αρχές και τα εργαστήρια πραγματοποίησαν ελέγχους σε γάλα, τυριά, κρέας, λαχανικά και άλλα προϊόντα. Η ανησυχία ήταν μεγαλύτερη για τα τρόφιμα που μπορούσαν να μεταφέρουν γρήγορα ιώδιο ή καίσιο από το περιβάλλον στον άνθρωπο.
Η κρίση προκάλεσε μεγάλη αναστάτωση στην αγορά. Πολλοί καταναλωτές απέφευγαν ελληνικά προϊόντα, ενώ σημαντικές ποσότητες τροφίμων αποσύρθηκαν ή καταστράφηκαν ως προληπτικό μέτρο. Η κοινωνική αντίδραση ήταν πολύ μεγαλύτερη από τον πραγματικό ραδιολογικό κίνδυνο για τον μέσο πολίτη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι έλεγχοι τροφίμων ήταν περιττοί. Οι μετρήσεις και οι περιορισμοί ήταν απαραίτητα εργαλεία προστασίας της δημόσιας υγείας.
Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα;
Το ιώδιο-131 διασπάστηκε μέσα σε λίγους μήνες, λόγω του μικρού χρόνου ημιζωής του. Το καίσιο-137 έχει χρόνο ημιζωής περίπου 30 χρόνια και μπορεί να παραμένει ανιχνεύσιμο στο περιβάλλον για πολύ μεγαλύτερο διάστημα. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η παρουσία του ισοδυναμεί με επικίνδυνες δόσεις για τον πληθυσμό.
Η παλιά εναπόθεση μπορεί να μετρηθεί με ευαίσθητα όργανα, ενώ η ραδιολογική σημασία της εξαρτάται από την ποσότητα, τη μορφή του ισοτόπου, το σημείο και την οδό έκθεσης. Οι σύγχρονες αξιολογήσεις δεν περιγράφουν την Ελλάδα ως περιοχή με γενικευμένο πρόβλημα δημόσιας υγείας από το Τσερνομπίλ.
Συμπέρασμα
Το νέφος του Τσερνομπίλ έφτασε στην Ελλάδα και η παρουσία του καταγράφηκε επιστημονικά. Περιοχές όπως η Καρδίτσα και η Νάουσα παρουσίασαν υψηλότερη εναπόθεση από άλλες, ενώ η Αθήνα και πολλά ακόμη σημεία εμφάνισαν μικρότερες μετρήσιμες τιμές.
Η εικόνα, όμως, δεν ήταν αυτή μιας χώρας που υπέστη μαζική ραδιολογική καταστροφή. Οι διαθέσιμες μελέτες δείχνουν χαμηλές μέσες δόσεις για τον πληθυσμό σε σύγκριση με τις βαριά εκτεθειμένες περιοχές γύρω από το εργοστάσιο. Οι σοβαρότερες αποδεδειγμένες επιπτώσεις στην υγεία αφορούν κυρίως τις πλησιέστερες και περισσότερο μολυσμένες περιοχές της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.
Για την Ελλάδα, το Τσερνομπίλ άφησε ένα πραγματικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα, αλλά και μια μεγάλη κοινωνική τραυματική εμπειρία. Η σωστή αποτίμηση βρίσκεται ανάμεσα στην αδικαιολόγητη καθησυχαστική υπερβολή και στην εικόνα μιας ανύπαρκτης «ραδιενεργού κόλασης» που έπληξε ολόκληρη τη χώρα.
Το άρθρο βασίζεται σε επιστημονικές μελέτες, εκθέσεις διεθνών οργανισμών και διαθέσιμα στοιχεία για τις ραδιολογικές μετρήσεις στην Ελλάδα μετά το ατύχημα του Τσερνόμπιλ.