Η λέξη της «Οδύσσειας» που δεν μπορεί να μεταφραστεί σε άλλες γλώσσες
Μία και μόνο λέξη από την πρώτη κιόλας σειρά της «Οδύσσειας» του Ομήρου έχει αποδειχθεί μια ιδιαίτερα δύσκολη και περίπλοκη υπόθεση για τους μεταφραστές παγκοσμίως. Πρόκειται για το περίφημο «πολύτροπος», τον χαρακτηρισμό με τον οποίο ο ποιητής επιλέγει να συστήσει τον Οδυσσέα στο κοινό του, μια λέξη που δεν έχει μία απόλυτα αντίστοιχη και αυτόματη απόδοση στα αγγλικά αλλά και σε πολλές άλλες σύγχρονες γλώσσες.
Η λέξη εμφανίζεται μόλις στην πέμπτη θέση του πρωτότυπου αρχαίου κειμένου («Ἄνδρα μοι ἔννεπε, Μοῦσα, πολύτροπον...»), όμως συμπυκνώνει ένα ολόκληρο σύμπαν εννοιών. Ανάλογα με την ερμηνευτική σκοπιά, μπορεί να παραπέμπει στην πολυμήχανη φύση του ήρωα, στην ευστροφία του, στην σπάνια ικανότητά του να προσαρμόζεται σε κάθε κίνδυνο, ή ακόμα και στην πολυτάραχη, γεμάτη ανατροπές και περιπέτειες ζωή του.
Η πρόκληση των μεταφραστών και η απόδοση «Sagacious»
Όπως επισημαίνει η δημοφιλής πλατφόρμα Timeless Book Club, που εξειδικεύεται στην προβολή και ανάλυση κλασικών έργων της παγκόσμιας λογοτεχνίας, οι διαφορετικοί μεταφραστές της «Οδύσσειας» διαχρονικά έχουν επιλέξει εντελώς διαφορετικές αγγλικές λέξεις για να αποδώσουν τον συγκεκριμένο όρο. Ο λόγος είναι απλός: καμία μεμονωμένη αγγλική λέξη δεν φαίνεται ικανή να χωρέσει ταυτόχρονα όλες τις νοηματικές αποχρώσεις του αρχαιοελληνικού όρου.
Στην απόδοση που παρουσιάζει το Timeless Book Club, το «πολύτροπος» μεταφράζεται ως «sagacious» — μια λέξη που περιγράφει έναν άνθρωπο εξαιρετικά οξυδερκή, διορατικό και ικανό να αντιλαμβάνεται αστραπιαία τις καταστάσεις και να λαμβάνει τις σωστές αποφάσεις.
Όταν η μετάφραση διαμορφώνει τον χαρακτήρα του ήρωα
Έτσι, κάθε μεταφραστική επιλογή αναδεικνύει και μια διαφορετική πλευρά της πολυσύνθετης προσωπικότητας του Οδυσσέα. Η προτίμηση μιας λέξης αντί μιας άλλης δεν αποτελεί απλώς ένα γλωσσικό ζήτημα, αλλά αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο ο κάθε μελετητής και μεταφραστής αντιλαμβάνεται τον ομηρικό ήρωα — αν τον βλέπει δηλαδή κυρίως ως έναν δόλιο πλανόδιο, έναν ταλαιπωρημένο ταξιδευτή ή έναν πάνσοφο στρατηλάτη.
Η δυσκολία αυτή αναδεικνύει κάτι μοναδικό που συχνά χάνεται όταν ένα αρχαίο ελληνικό κείμενο μεταφέρεται σε μια σύγχρονη γλώσσα: ότι μία και μόνο λέξη μπορεί να κουβαλά ένα τεράστιο βάρος σημασιών, αφήνοντας στον κάθε μεταφραστή την ευθύνη να αποφασίσει ποια πτυχή της θα φέρει στο φως.
